Fake news και Δημοκρατία

του Στράτου Τσαγκαρή

Κάποτε ο Αντώνης Σαμαράκης έγραφε στο βιβλίο του «Ζητείται ελπίς» : “Ποτέ άλλοτε οι στέγες των σπιτιών των ανθρώπων δεν ήταν τόσο κοντά η μία στην άλλη, όσο είναι σήμερα. Και ποτέ άλλοτε οι καρδιές των ανθρώπων δεν ήταν τόσο μακριά η μία από την άλλη, όσο είναι σήμερα”.

Παραφράζοντας την άποψη αυτή θα λέγαμε ότι ποτέ άλλοτε οιάνθρωποι δεν είχαν τόσες πηγές πληροφοριών γύρω τους. Και ποτέ άλλοτε η παραπληροφόρηση δεν ήταν τόσο εκτεταμένη και τέτοιας ποιότητας που είναι σήμερα.

Τα fake news, δηλαδή οι ψεύτικες και παραποιημένες ειδήσεις, αλλά και οι διαστρεβλωμένες αλήθειες, έχουν αποκτήσει ξεχωριστή θέση στον επικοινωνιακό λόγο. Αν δεν αποτελούν ήδη, είναι βέβαιο ότι σύντομα θα αποτελέσουν αντικείμενο μελέτης, όχι μόνο δημοσιογραφικών σχολών, αλλά και κοινωνιολογικών ερευνών. Κάποιοι από τους  παράγοντες που καθορίζουν τη μετάδοσή τους είναι και οι εξής :

  1. Η δυνατότητα που δίνεται πλέον στον καθένα, ο οποίος έχει πρόσβαση σε ένα μέσο κοινωνικό δικτύωσης , είτε ως «ιδιοκτήτης» του, είτε ως «σχολιαστής» δημοσιεύσεων. Ο ίδιος χρήστης έχει ταυτόχρονα τη δυνατότητα να μεταδίδει και να αναμεταδίδει οτιδήποτε κρίνει ο ίδιος, χωρίς κανένα σχεδόν (και μόνον αν παραβιάζει την ιδιωτικότητα κάποιου άλλου ή προσβάλλει την αξιοπρέπεια κάποιου ή  γενικά τη δημόσια αιδώ), έλεγχο, ενδοιασμό και κυρίως ηθικό φραγμό. Το ίδιο συμβαίνει και στην περίπτωση ραδιοφωνικών ή τηλεοπτικών παρεμβάσεων από ακροατές ή τηλεθεατές αντίστοιχα, που «συμμετέχουν» σε εκπομπές διαλόγου, σχολιασμού της επικαιρότητας (πολιτικής, αθλητικής, κοινωνικής κ.ά), ή απλώς ενημερωτικές ή ψυχαγωγικές.
  2. Η ταχύτητα μετάδοσης και αναμετάδοσης των ειδήσεων είναι καταιγιστική, με αποτέλεσμα το φιλτράρισμα των αληθινών ειδήσεων και πληροφοριών και ο διαχωρισμός τους από τις ψευδείς ειδήσεις και πληροφορίες να είναι πολύ δύσκολη,  συχνά ακόμη και αδύνατη.
  3. Στο πλαίσιο του πολιτικού αμοραλισμού, όλο και περισσότερα «δημοσιογραφικά» sites, που υποστηρίζουν συγκεκριμένους πολιτικούςχώρους, αναπαράγουν ψευδείς ειδήσεις με συχνότητα και μεθοδευμένη στόχευση. Συνήθως με το μανδύα του «έγκυρου» και «ενημερωμένου» ραδιοφωνικού σταθμού, τηλεοπτικού καναλιού ή ιστολογίου (ο έντυπος τύπος έτσι και αλλιώς βρίσκεται σε συνεχή καθοδική πορεία και μάλλον επηρεάζει ελάχιστα πλέον στη διαμόρφωση της λεγόμενης «κοινής γνώμης»), μεταδίδουν εσκεμμένα ψευδείς ή παραποιημένες ειδήσεις, για να πετύχουν τους στόχους τους, δηλαδή να διαμορφώσουν ή να κατευθύνουν την κοινή γνώμη προς ορισμένες απόψεις ή τάσεις, οι οποίες είτε θα βλάψουν ποικιλότροπα τον αντίπαλο πολιτικό χώρο, είτε θα ωφελήσουν το δικό τουςή τέλος πάντων τον πολιτικό χώρο, τον οποίο υποστηρίζει ο ιδιοκτήτης του μέσου, εξυπηρετώντας σαφώς ίδια οικονομικά και πολιτικά συμφέροντα.

Στο πλαίσιο αυτό,ιστολόγια και ιστότοποι κυρίως, λόγω της ευκολίας που παρέχει το διαδίκτυο όσοναφορά την παραγωγή και αναπαραγωγή «ειδήσεων», αναλαμβάνουν εργολαβικό ρόλοστην παραποίηση των ειδήσεων και στη διαστρέβλωση της αλήθειας. Οι πληροφορίες ότι υπάρχουν πλέον επαγγελματίες παραγωγοί fake news, οι οποίοι αμείβονται με σκοπό νακατασκευάζουν και να μεταδίδουν ψευδείς ειδήσεις ή να σχολιάζουν επιλεκτικά ειδήσεις που μεταδίδονται σε διάφορα ειδησεογραφικά site κυρίως (trolls), αυξάνονται και μάλλον αληθεύουν. Στο χορόμπαίνουν και οι καθημερινοί χρήστες των social media (κυρίως του facebook και του Twitter),οι οποίοι με απίστευτη ευκολία και χωρίς κανένα κριτικό έλεγχο, αναπαράγουνμαζικά οτιδήποτε «κυκλοφορεί» στο διαδίκτυο είτε με τη μορφή κουτσομπολιού,είτε με τη μορφή «σοβαρής» και «διασταυρωμένης» είδησης.

Με την τακτική αυτή όμως, δεν παραπληροφορείται μόνον ο απλός πολίτης, που ενδιαφέρεται να μάθει τανέα της επικαιρότητας, αλλά –το χειρότερο- συνηθίζει την ευκολία να αποδέχεταιοποιαδήποτε πληροφορία του παρέχεται, χωρίς κανένα κριτικό έλεγχο και κατάσυνέπεια, χωρίς καμιά απολύτως κριτική σκέψη. Στο μυαλό του χρήστη τουδιαδικτύου και του επισκέπτη των διάφορων «ενημερωτικών» ιστότοπων ή των social media, δημιουργείται σταδιακά, αλλά επιμελημένα,ένας αχταρμάς «ειδήσεων», ένας χυλός ανεπεξέργαστων πληροφοριών, ο οποίος είναι εξίσου επικίνδυνος για τον ίδιο, όσο και για τη Δημοκρατία.

Είναι τέτοια ηταχύτητα μετάδοσης των ειδήσεων και των πληροφοριών, είναι τέτοιος ο όγκος τουςκαι τόσο απροσδιόριστες οι πηγές τους (ακόμη και όταν μεταδίδονται από…«έγκυρα» μέσα), ώστε είναι μάλλον αδύνατο για τον ανίδεο και ανυποψίαστο πολίτηπου αναζητά τη γρήγορη και εύκολη ενημέρωση για οτιδήποτε συμβαίνει γύρω του να υποβάλει σε βάσανο εξονυχιστικής έρευνας και διασταύρωσης της εγκυρότητας καιτης αλήθειας αυτών των «ειδήσεων» και των «πληροφοριών», όπως κανονικά θαέπρεπε.

Η εγγενής αυτή αδυναμία, η έλλειψη διάθεσης και χρόνου, αλλά κυρίως η άγνοια όσον αφορά τημέθοδο αναζήτησης της γνησιότητας ή της αλήθειας μια είδησης ή μιας πληροφορίαςαπό μέρους του δέκτη, είναι το ισχυρότερο όπλο στα χέρια των κατασκευαστών των fake news. Ο χρήστης του διαδικτύου, ο τηλεθεατής, ο αναγνώστης ή ο ακροατής του ραδιοφώνου, είτε αδυνατεί να ελέγξει τιςπληροφορίες που λαμβάνει με καταιγιστικό ρυθμό, είτε δεν έχει τη διάθεση να τοκάνει, γιατί δεν έχει το χρόνο και κυρίως τα μέσα και τις γνώσεις να το κάνει.Έτσι λοιπόν, παραδίδεται ως εύπλαστη διαμορφούμενη μάζα στους πατερναλιστές τωνειδήσεων και μετατρέπεται σε ένα πειθήνιο ενεργούμενο των διαμορφωτών της κοινήςγνώμης. Αρκεί ένα και fake new από ένα έγκυρο στη συνείδησή του μέσο, για νατον οδηγήσει στη διαμόρφωση μιας συγκεκριμένης τάσης στην ελληνική κοινωνία,όσο ακραίας, παράλογης και εξοργιστικής και αν είναι, και φυσικά να οδηγήσει το θύμα του στην κάλπη με το ψηφοδέλτιο του πολιτικού χώρου που υποστηρίζει στα χέρια.  

Το πλήγμα στη δημοκρατίαείναι πολύ μεγάλο. Ως το πολίτευμα που στηρίζεται στην ελεύθερη βούληση των πολιτών, η δημοκρατία πλήττεται, όταν η ενημέρωση δε βασίζεται σεδιασταυρωμένες και απολύτως αληθινές ειδήσεις. Η έγκυρη και έγκαιρη ενημέρωση πουαποτελεί ανθρώπινο δικαίωμα, καταστρατηγείται. Δεν αναφερόμαστε προφανώς στιςσχολιασμένες ειδήσεις ή στην ερμηνευτική δημοσιογραφία, η οποία έτσι κι αλλιώςσυμπεριλαμβάνει το σχόλιο στην είδηση και την υποκειμενική ματιά τουαρθρογράφου ή του δημοσιογράφου και είναι αυτονόητο δικαίωμά του . Ούτε αναφερόμαστε στα σχόλια επί πραγματικών γεγονότων ή συμβάντων της επικαιρότητας επώνυμων ή ανώνυμων χρηστών του διαδικτύου στα διάφορα μπλογκς και κοινωνικά δίκτυα· ούτε στους τηλεθεατές και τους ακροατές, οι οποίοι με τηλεφωνικές ήτηλεοπτικές παρεμβάσεις τους σχολιάζουν ή εκθέτουν τις απόψεις τους επίαληθινών ειδήσεων. Αναφερόμαστε αποκλειστικά σε εκείνους που, είτε κατ’επάγγελμα, είτε από μια κακώς νοούμενη… ευφρόσυνη διάθεση, παραπληροφορούν εσκεμμένα ή κατασκευάζουν fake news, για να επηρεάσουντην κοινή γνώμη ή απλώς για να κάνουν την πλάκα τους.

Το πεδίο της ενημέρωσης περιορίζεται, η διαμόρφωση άποψης και στάσης απέναντι σε σοβαρά οικονομικά, κοινωνικά, περιβαλλοντικά, πολιτιστικά, πολιτικά και άλλα θέματα γίνεταιμε όρους διαστρέβλωσης της πραγματικότητας ή επί τη βάσει ψεύτικων ειδήσεων καιγεγονότων. Τα αποτελέσματα είναι αφενός η δηλητηρίαση της περιρρέουσας πολιτικής και κοινωνικής ατμόσφαιρας με τοξικά ψεύδη, με σκοπό να οδηγήσουν σεαπολύτως χειραγωγημένες αποφάσεις, και αφετέρου η δημιουργία μιας στρεβλήςεικόνας για την πολιτική ζωή στο σύνολό της, η οποία στοχεύει στην απαξίωση και στη γελοιοποίηση του πολιτικού συστήματος και των εκπροσώπων του, εντέλει τηςίδιας της δημοκρατίας.

Συνεπώς, οι αποφάσεις των πολιτών για θέματα που αφορούν τελικά τη ζωή τους, δε λαμβάνονταιμε γνώμονα την έγκυρη πληροφόρηση, αλλά με βάση ψευδείς ειδήσεις, οι οποίες άλλοτε διασπείρονται, για να δημιουργήσουν εντυπώσεις ή να εγείρουν τοσυλλογικό θυμικό υπέρ ή εναντίον προσώπων και καταστάσεων, και άλλοτε για ναθολώσουν τεχνηέντως την εικόνα της χώρας ή του πολιτικού προσωπικού της, για παράδειγμα, ώστε να κατευθύνουν τον κόσμο προς συγκεκριμένη στάση καισυμπεριφορά. Ένα σύνολο τέτοιων πολιτών όμως, είναι χειραγωγήσιμο και εύπλαστοστα χέρια των αυτόκλητων ή εντεταλμένων διαμορφωτών της κοινής γνώμης και δημοσιογραφούντων, αφού αντιλαμβάνεται τα πάντα με προχειρότητα και παντελή έλλειψη κριτικής σκέψης. Και αν βασική προϋπόθεση για τη σωστή λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος είναι η ύπαρξη και η συμμετοχική δράση των ενεργών πολιτών, άλλο τόσοσημαντική είναι η διαμόρφωση ενημερωμένων πολιτών με κριτική σκέψη πάνω σε αληθινές ειδήσεις και υπαρκτά γεγονότα και όχι σε fake news και κατασκευασμένες αναλήθειες ή χονδροειδή ψέματα.

Μετάβαση σε γραμμή εργαλείων