0
0
Read Time:7 Minute, 22 Second
του Στράτου Τσαγκαρή
Ο άνθρωπος δεν υπάρχει απλώς μέσα στον κόσμο που τον περιβάλλει. Υπάρχει με έναν συγκεκριμένο τρόπο. Η ύπαρξή του δεν είναι μια “διακοσμητική” παρουσία στον χώρο και στον χρόνο, δεν είναι μια ασήμαντη κουκίδα στον κοσμικό χάρτη. Εμπλέκεται στον κόσμο, καθορίζεται από αυτόν και τον καθορίζει. Αναπτύσσει μια σχέση αμοιβαιότητας με τον κόσμο του, με την πραγματικότητα που βιώνει, αναπτύσσει σχέσεις με τα πράγματα και με τους άλλους ανθρώπους γύρω του, αλλά και με τον ίδιο του τον εαυτό, καθώς επεξεργάζεται το υλικό, με το οποίο έρχεται σε επαφή και σε αλληλεπίδραση.
Ο Γερμανός φιλόσοφος Martin Heidegger (1889-1976) περιέγραψε την ύπαρξη του ανθρώπου με τον όρο dasein. Έναν όρο που ίδιος επινόησε, για να δείξει ότι ό άνθρωπος δεν είναι απλώς ένα πράγμα ή ένα αντικείμενο, αλλά ένα ον που χαρακτηρίζεται από την ικανότητά του να θέτει ερωτήσεις για την ίδια του την ύπαρξη, να κατανοεί τον κόσμο και να σχετίζεται με αυτόν. Το dasein είναι πάντα “μέσα στον κόσμο” (in-der-Welt-sein) και η ύπαρξή του είναι πάντα μια “δική του” ύπαρξη, δηλαδή έχει μια προσωπική και μοναδική σχέση με το είναι.
Το dasein είναι το μόνο ον που μπορεί να θέσει το ερώτημα “τι είναι το είναι” και να αναζητήσει το νόημά του. Αυτό το καθιστά προνομιούχο για τη διερεύνηση του είναι. Είναι το μόνο ον που αναρωτιέται ποια είναι η θέση του στον κόσμο και ποιος είναι ο ρόλος του στη διαμόρφωση αυτού του κόσμου.
Ο άνθρωπος ως ύπαρξη με τα χαρακτηριστικά του dasein δεν είναι ένα ουδέτερο αντικείμενο του κόσμου, δεν είναι ένα παρατημένο πράγμα στη μέση του πουθενά, το οποίο δεν επηρεάζει, δεν καθορίζει και τελικά δεν διαμορφώνει τον κόσμο του. Ο άνθρωπος, μπορεί να είναι ριγμένος στον κόσμο, όπως έλεγε ο Jean Paul Sartre, αλλά έχει μια ζωή να ζήσει και έχει έναν ρόλο να διαδραματίσει στη διάρκεια της ζωής του.
Ο άνθρωπος με τα χαρακτηριστικά του dasein είναι, επίσης, το μόνο ον που έχει επίγνωση της θνητότητάς του. Αναγνωρίζει ως τον πιο καθοριστικό παράγοντα της ζωής του τον θάνατο, την περατότητα της ζωής του και της ύπαρξής του. Η συνείδηση της θνητότητας είναι η γενεσιουργός δύναμης, που τον ωθεί να ζήσει με όσο το δυνατόν μεγαλύτερη πληρότητα, εφόσον έχει επίγνωση ότι ο χρόνος ζωής του είναι πεπερασμένος. Η απόδοση νοήματος στη ζωή του είναι ο μέγιστος στόχος του και ο τελικός σκοπός της ύπαρξής του και για όσο χρονικό διάστημα υπάρχει συνείδηση της ύπαρξής του.
Ο άνθρωπος με τη γέννησή του βρίσκεται ήδη μέσα σε ένα συγκεκριμένο χωροχρονικό πλαίσιο και είναι υποχρεωμένος να ζήσει μια συγκεκριμένη, περατή ζωή, με συνήθειες, σχέσεις, φόβους, προσδοκίες και δυνατότητες. Άρα οι επιλογές του δεν είναι απλώς λογικοί υπολογισμοί· είναι τρόποι με τους οποίους συνεχίζει να γίνεται αυτό που είναι. Ο κάθε άνθρωπος συνεπώς διαμορφώνει τον τρόπο ζωής του με βάση τον υπολογισμό των ικανοτήτων και των δυνατοτήτων του και πάντα σε σχέση με τα πράγματα (υλικά και άυλα) και τους ανθρώπους με τους οποίους σχετίζεται. Το πλέγμα των σχέσεων που αναπτύσσει με τα πάντα γύρω του πηγάζει από το φίλτρο των αισθήσεων και της λογικής επεξεργασίας του νου. Είναι το αποτέλεσμα μιας φυσικής διεργασίας αυτόματης και ακούσιας, αν και φαινομενικά καθορισμένης από τον ίδιο τον άνθρωπο. Στο σημείο αυτό δεν εννοούμε ότι ο άνθρωπος δεν συμμετέχει στη διαμόρφωση του κόσμου του, αλλά ότι “ρίχνεται” μέσα στον κόσμο του, σε ένα προκαθορισμένο πολιτισμικό και κοινωνικό πλαίσιο και ζει αναγκαστικά μέσα σε αυτό (τουλάχιστον ως το στάδιο της ενηλικίωσης του συνήθως) και διαμορφώνει τον χαρακτήρα του, αναπτύσσει τις ικανότητές του και επιλέγει να χρησιμοποιήσει τις δυνατότητες που του παρέχονται.
Ένα παράδειγμα : ας υποθέσουμε ότι επιλέγουμε ένα παγκάκι σε κάποιο δημόσιο χώρο, για να περάσουμε το πρωινό μας. Ένα παγκάκι σε ένα πάρκο μιας σύγχρονης πόλης του Δυτικού Κόσμου. Καθόμαστε ακίνητοι, προσπαθώντας να περάσουμε όσο το δυνατόν πιο απαρατήρητοι από τους περαστικούς. Στη διάρκεια του χρόνου που ξοδεύουμε στο παγκάκι, παρατηρούμε τα πάντα γύρω μας, στρέφουμε το βλέμμα μας σε διάφορα σημεία του χώρου, εστιάζουμε την προσοχή μας σε αντικείμενα ή ανθρώπους, διερευνούμε τα χαρακτηριστικά τους, κοιτάζουμε αδιάφορα. Ακούμε ήχους, ομιλίες, θορύβους κοντινούς και μακρινούς, ευχάριστους, ενοχλητικούς και αδιάφορους. Μυρίζουμε τη μυρωδιά του χώματος, των λουλουδιών, των δέντρων, του αέρα, τα αρώματα των διερχόμενων. Αγγίζουμε το παγκάκι και συνειδητά ή ασυναίσθητα αγγίζουμε διάφορα αντικείμενα που κρατάμε στα χέρια μας ή έχουμε στις τσέπες ή στην τσάντα μας. Κάποια στιγμή ίσως, γευόμαστε μια σοκολάτα ή ένα μπισκότο, οτιδήποτε ερεθίζει τους αδένες της γλώσσας μας που δημιουργούν γευστικά αισθήματα. Ταυτόχρονα, ο νους μας δεν παύει να επεξεργάζεται ένα τεράστιο πλήθος πληροφοριών, να “εκδίδει” πορίσματα και να παράγει νέες σκέψεις που προκύπτουν από την επεξεργασία αισθητηριακών ερεθισμάτων, συνειρμών και τον συνδυασμό πρωτότυπων συλλογισμών. Όση ώρα καθόμαστε στο παγκάκι δημιουργούμε με βάση τα αισθητηριακά δεδομένα που λαμβάνουμε και τη λογική επεξεργασία με καντιανά «εργαλεία» (πρβ. Ι. Καντ, «Κριτική του Καθαρού Λόγου», 1781) τον κόσμο που μας περιβάλλει, την πραγματικότητα που βιώνουμε, και ταυτόχρονα διαμορφώνουμε τον εαυτό μας, ο οποίος επηρεάζεται και συνίσταται από τα αντικείμενα και τους ανθρώπους που τον περιβάλλουν και δεν αποτελούν τυχαία και ασήμαντα (χωρίς νόημα) πράγματα, αλλά διαμορφωτικά μέσα του είναι του, της ύπαρξής του.
Κι ένα ακόμη παράδειγμα : ας αναρωτηθούμε το πλέγμα των σχέσεων που αναπτύσσουμε στον χώρο της εργασίας μας και στη διάρκεια του χρόνου διεκπεραίωσής της. Ας αναλογιστούμε τους ανθρώπους με τους οποίους συνεργαζόμαστε, επικοινωνούμε, ανταλλάσσουμε απλώς αισθητηριακά δεδομένα. Ας αναλογιστούμε τα αντικείμενα με τα οποία καταπιανόμαστε, τις σκέψεις, τα επιχειρήματα, την ορολογία που χρησιμοποιούμε, για να επικοινωνήσουμε, τα υλικά μέσα και τις μεθόδους που χρησιμοποιούμε, τις τεχνικές, τα σχέδια, τις πρακτικές και τις μεθόδους που μεταχειριζόμαστε και τόσα άλλα, με σκοπό να πραγματώσουμε την εργασία μας. Ας αναλογιστούμε έπειτα, το πλήθος των απροσδιόριστων ίσως επιρροών που δεχόμαστε από τις σχέσεις αυτές και ταυτόχρονα συμμετέχουμε κι εμείς, ώστε να διαμορφώσουμε την πραγματικότητα και τον κόσμο των άλλων. Και ας σκεφτούμε τέλος, ότι αυτό συμβαίνει σε κάθε πτυχή της ζωής μας, σε κάθε σχέση (οικογενειακή, ερωτική, φιλική, κοινωνική, επαγγελματική), σε κάθε επαφή με τα αντικείμενα και τα πράγματα, είτε ως αισθητηριακό αποτέλεσμα, είτε ως νοητική κατασκευή. Τότε θα διαπιστώσουμε ότι η ευθύνη μας δεν περιορίζεται απλώς στην ελευθερία των επιλογών μας, αλλά επεκτείνεται και στη δημιουργική μας ικανότητα, ακόμη και όταν αυτή είναι υπόρρητη και λειτουργεί ασυνείδητα και ακούσια.
Η απλή και μόνο παρουσία μας στον χώρο και στον χρόνο ασκεί επίδραση -έστω ανεπαίσθητη- στους άλλους και ταυτόχρονα εμείς συνεισφέρουμε στη δημιουργία, τη δομή και τα συστατικά στοιχεία του. Η συνεισφορά αυτή δεν συνίσταται στην αλλαγή της υλικής δομής των αντικειμένων- πράγμα φυσικώς αδύνατο, έτσι και αλλιώς- αλλά στον τρόπο πρόσληψης των “αντικειμένων” του περιβάλλοντος κόσμου, της επεξεργασίας του με τη βοήθεια των καντιανών εποπτειών του χώρου και του χρόνου και το φίλτρο των κατηγοριών της διάνοιας που συνθέτουν τελικά τον κόσμο που μας περιβάλλει. Και η διαδικασία αυτή δεν περιορίζεται μόνο στον υλικό κόσμο που είναι αποτέλεσμα αισθητηριακών δεδομένων, αλλά επεκτείνεται και στην φαντασία του καθενός και εν τέλει στο ατομικό και συλλογικό φαντασιακό, δηλαδή στη δημιουργική ικανότητα να παράγουμε νέες μορφές, ιδέες, νόμους, θεσμούς, νοήματα και σημασίες.
Όλα αυτά τα δεδομένα, όλα αυτά τα στοιχεία που προέκυψαν κατά τον χρόνο παρουσίας μας εκεί, είναι αποτέλεσμα του τρόπου με τον οποίο τοποθετούμαστε στον κόσμο, του dasein, της ύπαρξης που δεν είναι μια παθητική και αδρανής αναφορά στον χώρο και στον χρόνο, αλλά μια δυναμική κατάσταση δημιουργίας του κόσμου με τους όρους που ο κάθε άνθρωπος διαμορφώνει. Είτε το θέλει, είτε όχι, είτε το επιλέγει, είτε όχι, η επίδραση της πραγματικότητας ως συνόλου υλικών και άυλων αντικειμένων είναι αναπόφευκτη, διαρκής και καθοριστική. Αναπόφευκτη είναι όμως, και η δική του συμμετοχή στη διαμόρφωση του κόσμου και των άλλων υποκειμένων που συγχρωτίζονται μαζί του. Συνεπώς, η ευθύνη για τη διαμόρφωση της ύπαρξης και όχι απλώς του βιώματός της είναι αποκλειστική και απολύτως δεσμευτική για το υποκείμενο, τον άνθρωπο.
Ο άνθρωπος λοιπόν, είναι συνδιαμορφωτής του κόσμου του και καθοριστικός παράγοντας της ύπαρξής του, ακόμη και όταν “στέκεται” φαινομενικά απαθής στο περιθώριο, ακόμη και όταν φαινομενικά φαίνεται απαθής και αδρανής. Και μόνο η παρουσία του στον χώρο και στον χρόνο δημιουργεί προϋποθέσεις, ώστε να ασκήσει επίδραση και επιρροή στην πραγματικότητα του κόσμου που τον περιβάλλει. Από αυτή την άποψη δεν είναι ένα αντικείμενο άχρηστο και ασήμαντο. Αντιθέτως, έχει ρόλο να επιτελέσει και ευθύνη απέναντι στον κόσμο και στην ίδια την ύπαρξη.
Το υπαρξιακό άγχος, που περιέγραφε ο Sartre, αποκτά εδώ τρομακτικές διαστάσεις. Δεν είναι απλώς το άγχος των επιλογών, το άγχος από την ελευθερία που έχουμε να επιλέγουμε κάθε στιγμή τι θα πράξουμε και τι δεν θα πράξουμε. Το υπαρξιακό άγχος σε αυτή την περίπτωση είναι βαθύτερο και πιο σύνθετο : δεν περικλείεται μόνο στο πλέγμα των επιλογών που έχουμε μπροστά μας ή διαθέτουμε, αλλά περιλαμβάνει και τον δημιουργικό ρόλο που καλούμαστε να διαδραματίσουμε ως συνδιαμορφωτές του κόσμου, ως καθοριστικοί παράγοντες της πραγματικότητας, ως dasein.
24/5/2026
Happy
0 %
Sad
0 %
Excited
100 %
Sleepy
0 %
Angry
0 %
Surprise
0 %